Een rolstoel op maat, hoe en waarom

by Marly
Afbeeldingen: 
Pixabay, Double Performance, Stickman communications, RGK wheelchairs

Als jullie mijn blogs volgen zal het je niet ontgaan zijn dat ik druk bezig ben met de aanvraag van een nieuwe, goed passende(!), rolstoel. Hopelijk zijn jullie mijn geklets hier over nog niet beu. In deze blog wil ik uitleggen waarom het zo belangrijk is een goed passende rolstoel te hebben en hoe een juiste zithouding gecreëerd word. Ik richt me hierbij met name op het zitten in een actieve, handbewogen rolstoel omdat ik hier zelf ervaring mee heb. Maar dat je goed moet zitten geldt natuurlijk voor elke rolstoel.

Vooraf even een kleine DISCLAIMER: Ik schrijf dit vanuit mijn eigen oogpunt en heb geen ‘aandelen’ in ergozit of iets dergelijks. Ik vind gewoon oprecht dat deze informatie meer bekendheid moet krijgen omdat er veel te veel mensen zijn met een niet passende rolstoel met alle gevolgen van dien en dat moet veranderen. Daarom wil ik deze informatie met jullie delen, ik heb hier verder geen belangen bij.

Vanaf het moment dat ik mijn rolstoel kreeg, heb ik hier niet lekker in kunnen zitten. Lange tijd dacht ik dat het nu eenmaal niet anders kon, maar dat is gelukkig niet zo. Het probleem met de rolstoel die ik nu heb is dat het frame niet goed aansluit op mijn lichaam en ik dus totaal geen ondersteuning heb bij het zitten. Hierdoor heb ik het gevoel alle kanten op te wiebelen als een plumpudding als ik rij. Omdat ik stabiliteit ga zoeken, trek ik mijn benen zo ver mogelijk in. Mijn tenen staan helemaal op het randje van de voetplaat. Dit zorgt voor heel veel spanning in mijn onderlichaam en daarnaast komen mijn kuiten knel te zitten tegen de zitting die iets te diep is en dat doet zeer. Lange tijd heb ik gedacht dat ik gewoon graag zo zat, met mijn benen zo ver ingetrokken. Pas later besefte ik dat het een compensatie was voor de stabiliteit die ik niet uit mijn zitting kan halen. Ook heb ik het gevoel dat ik voorover kiep met mijn bovenlijf. Omdat ik niet ontspannen kan zitten kost rechtop zitten me al mijn energie.

Door hoe de stoel momenteel is afgesteld zit ik voornamelijk op mijn zitbotjes waar dus al het gewicht op staat. Normaal gezien moet de druk verdeeld worden over het gehele zitvlak inclusief de bovenbenen, maar dit is nu dus niet het geval. Dit zorgt ervoor dat ik binnen een half uur een dove kont heb. Zitten in mijn rolstoel voelt als het ware als zitten op een houten bankje. Ook vanuit de rugleuning krijg ik geen goede ondersteuning. Hij kan alleen zo afgesteld worden dat ik óf het gevoel heb naar voren te worden geduwd, óf onderuit te zakken. Ontspannen rechtop zitten is onmogelijk. Al deze dingen zorgen ervoor dat ik eigenlijk niet langer dan een uur in mijn rolstoel kan zitten zonder eigenlijk van top tot teen hevige pijnklachten te krijgen. Met als gevolg dat ik eigenlijk geen zin meer heb om de deur uit te gaan met ‘dat ding’. Nu wacht ik tot ik toestemming krijg voor een rolstoel op maat met ergonomische zitting…bij de passingen heb ik het verschil al ervaren en het is echt enorm. ‘Het kan dus wel’, was mijn eerste gedachte. Ja: het kan dus wél.

Slecht passende rolstoel

Het komt heel vaak voor dat een rolstoel niet goed past. Dit is vaak het gevolg van het gebruik van standaard maten bij het maken van een rolstoel, wat gewoonweg niet voor iedereen passend is. De goedkopere modellen hebben niet voldoende mogelijkheden om precies op jou lichaam afgesteld te worden. Naar schatting zit zo’n 80-90% van de rolstoel gebruikers niet goed in zijn rolstoel! Dit is natuurlijk een schrikbarend groot aantal.
Het gevolg van een slecht passende stoel is vrijwel altijd een slechte houding. Het bekken en de rug worden in bepaalde posities geduwd die niet goed voor ze zijn en hierdoor ontstaan lichamelijke klachten. Normaal gezien heeft de rug namelijk natuurlijke krommingen waardoor alle druk perfect verdeeld wordt. Als bijvoorbeeld het bekken verkeerd gepositioneerd staat heeft dit effect op de stand van de hele keten en veranderd de belasting op de hele rug en het bekken. Niet alleen vermoeidheid en pijn zijn klachten die hierdoor kunnen ontstaan, maar ook druk/doorzit plekken (decubitus) en infecties kunnen gevolgen zijn als ze niet op tijd worden opgemerkt en verholpen. Bij een dwarslaesie is dit risico extra groot omdat men niet altijd voelt of er problemen zijn met het zitten en er doorzitplekken ontstaan. Een slechte pasvorm zorgt er ook voor dat je tijdens het zitten niet goed ondersteund wordt en je het gevoel hebt alle kanten op te wiebelen. Naast lichamelijke klachten hebben mensen door een slecht passende rolstoel ook minder zelfvertrouwen wanneer ze in de rolstoel zitten én minder vertrouwen in de rolstoel zelf en zijn ze minder rijvaardig. Als de rolstoel te zwaar is of wanneer je houding niet optimaal is kan het rijden met een rolstoel zwaar zijn en verkeerde belasting veroorzaken waardoor je klachten krijgt aan armen en schouders of bestaande klachten verergeren. Dit is bijvoorbeeld het geval als de achterwielen niet in de juiste positie staan om een goede krachtoverdracht te maken. Dit is ook vaak het geval bij de passieve(re) rolstoelen en dit is de reden dat je daar meestal niet zelfstandig (ver) mee kunt rijden. Ook de hoogte van de rugleuning is van belang. Hij moet hoog genoeg zijn om jou de steun te geven die je nodig hebt, maar als hij te hoog is kun je niet vrij bewegen met je armen en schouders omdat je schouderbladen hierbij vastgezet worden.

Het verschil tussen een slecht aangemeten rolstoel en een maatwerk stoel (via RGK)

De juiste zithouding

Een goede zithouding is heel belangrijk. Het zorgt ervoor dat er geen schuifkrachten op het zitvlak ontstaan, waardoor er minder kans is op doorzitten. Het vergroot het contactoppervlak van het zitten waardoor de druk beter wordt verdeeld en er geen piekbelasting ontstaat en het geeft rompstabiliteit. Door het hebben van een juiste zithouding kun je dit vaak langer volhouden en ontstaan geen lichamelijke klachten.

Als je automatisch in een goede houding wordt gezet kost het je weinig kracht om in de goede houding te blijven zitten (stabiliteit en balans) en wordt de druk overal goed verdeeld omdat het zwaartepunt van je romp net achter het draaipunt ligt. Dit begint bij een goed passende rolstoel. Je zit namelijk hoe je wordt gedwongen te zitten: De stand van de voeten, bovenbenen bekken en rug bepaalt in feite hoe het lijf in de rolstoel wordt ondersteund en daarmee dus de zithouding. Hierbij wil je de natuurlijke krommingen van de wervelkolom behouden, maar niet afvlakken of versterken. Normaal gezien is zijn de wervels van de onderrug iets hol (lordose), de borstwervels iets bol (kyfose) en de nekwervels weer iets hol (lordose).

Het begint bij het bekken

De bekken vormt eigenlijk de basis als het gaat om de zithouding. Om deze reden is het van belang om als eerste uit te gaan van de juiste stand van het bekken: gestabiliseerd in een neutrale positie. Tussen de twee bekkenhelften bevindt zich namelijk het heiligbeen (sacrum) waaraan dan weer direct de wervels van de onderrug (lumbale wervels) verbonden zijn. De stand van het bekken beïnvloedt dus direct de stand van het heiligbeen, dat op zijn beurt de stand van de wervels van de onderrug beïnvloedt. Wordt het bekken achterover gekanteld dan wordt hierdoor automatisch de onderrug ook achterover gekanteld wat resulteert in een afvlakking van de onderrug. Kantelt het bekken juist voorover neemt de holte van de onderrug juist toe. Dit zelfde geldt voor de gevolgen voor de borstwervels (thoracale wervels) en de nekwervels (cervicale wervels) die door de stand van de onderliggende wervels beïnvloedt worden. Kantelt het bekken en dus de onderrug voorover, kantelen de borstwervels op hun beurt achterover (thoracale strekking) waardoor de nekwervels juist weer voorover kantelen (afvlakking). Kantelt het bekken en dus de onderrug achterover, kantelen de borstwervels voorover (thoracale buiging) en de nekwervels achterover. Je kunt het makkelijk zelf eens proberen door je eigen bekken te kantelen en de rest van je rug ‘mee te laten bewegen’. Je zult merken dat als je bekken achterover is gekanteld je helemaal in elkaar gezakt zit met een rare knik in je nek om toch vooruit te kunnen blijven kijken. Op den duur kan dit nekklachten opleveren. Dit is dan ook meteen het bewijs dat je met een achterover gekanteld bekken niet actief kunt zitten. Bij een gewone vlakke zit of volledige wigstand van de zitting van de rolstoel is dit vaak het geval.

Horizontale vlakke zit of wig zit

De meeste ‘standaard’ stoelen hebben een horizontale vlakke zit of een wig zit. Dit betekend dat het zitframe of helemaal horizontaal staat, of een beetje schuin aan de voorkant iets hoger dan aan de achterkant. Maar het frame zelf is in elk geval recht. Bij een horizontale vlakke zit kan het bekken gemakkelijk onderuit zakken omdat er geen ondersteuning van het bekken is. Een wig zit heeft ook de neiging om het bekken achterover te laten kantelen. Dit zorgt beiden voor een gebogen houding van de wervelkolom. Als je dit bij een wig zit probeert op te lossen door de rugleuning meer naar voren te zetten kom je als het ware in een soort ‘punt’ te zitten en dit levert een grotere druk op de inwendige organen op. Dit zorgt er ook voor dat een middenrifademhaling (buikademhaling) bemoeilijkt wordt. Ook is er bij de wig zit meer drukvorming op de zitbotten. In beide houdingen is er sprake van een passieve rompbalans: je wordt alleen door het onderuitgezakt zitten en de rugleuning op je plek gehouden en je hebt geen actieve houding. Bij het onderuitgezakt zitten hangt de rug in de banden (ligamenten) van de wervelkolom en dit geeft extra druk op die banden en op de tussenwervelschijven.

Ergozit

Er is ook nog een andere manier van het instellen van het zit gedeelte van de rolstoel, namelijk de zogenaamde ergozit. Hierbij is het zittinggedeelte verdeeld in twee gedeelten: een gedeelte voor de bovenbenen (wig) en een gedeelte voor het bekken (horizontaal). De ergozit combineert als het ware de twee voorgaande zittingen. Dit is in combinatie met een rugleuning die onderin verticaal is en daarna naar achterwaarts knikt. Rugbuizen waar geen knik in zit zijn geen optie, omdat de wervelkolom van nature die krommingen bevat die je in tact wil houden. Doordat het achterste gedeelte onder het bekken horizontaal en het onderste deel van de rugleuning verticaal is wordt het bekken rechtop gezet (neutrale posititie) en zo als het ware ‘vast gezet’. Het bekken wordt in deze positie op zijn plaats gehouden en kan niet voor of achterover kantelen door de ondersteuning van het zitgedeelte en het onderste verticale gedeelte van de rugleuning. Het wiggedeelte van de zitting wordt bepaald door de lengte van de onderbenen, de zithoogte en andere parameters, dit is dus individueel aangepast. De wigstand van het bovengedeelte van de rugleuning wordt eveneens bepaald door individuele factoren zoals de anatomische vorm en de functionele mogelijkheden van de romp. De zithouding die met behulp van de ergozit bereikt wordt kan niet, zoals wel verondersteld wordt, bereikt worden met een kussen. Dit komt omdat je het bekken nooit in een horizontale stand kunt krijgen met een kussen. Daarnaast heb je dan ook vrijwel nooit een rugleuning die alleen in het onderste gedeelte verticaal is dus wordt het bekken alsnog achterover gekanteld. Naast de basis ergozit zijn er ook nog aanpassingen mogelijk om indien nodig nóg meer ondersteuning te geven indien de basis ergozit niet voldoende resultaat biedt.

Een goede rugleuning

Naast een goed ondersteunende zitting is ook een goed ondersteunende rugleuning van belang. Iedere rugleuning moet aangepast worden aan de persoon die hem gaat gebruiken, omdat ieder persoon op verschillende gebieden (extra) ondersteuning nodig heeft om in een goede balans te zitten. Heb je last van scoliose of een vergroot risico hier op door bijvoorbeeld een dwarslaesie? Dan is een goede rugleuning op maat extra belangrijk, omdat dit precies op de juiste plekken steun kan bieden om de scoliose zo positief mogelijk te beïnvloeden of het ontstaan hiervan zo veel mogelijk te voorkomen. Een standaard rugleuning kan dit vrijwel niet.
Allereerst is de hoogte van de rugleuning van belang. Hij moet hoog genoeg zijn om de juiste ondersteuning te bieden, maar wanneer de rugleuning te hoog is zal hij je in bewegingsvrijheid beperken en dat wil je voorkomen. Bij een actieve rolstoel wil je in ieder geval dat de rugleuning niet hoger is dan de zogenaamde ‘thoracolumbale overgang’, de overgang van de wervels van de onderrug naar de borstwervels (Th12/L1).
Ook is de stand van de rugleuning heel belangrijk. Zoals net besproken staan bij de ergozit de rugbuizen eerst verticaal en buigen vanaf boven het bekken in principe achterwaarts. De hoek waarin ze achterwaarts buigen is individueel afhankelijk. In sommige gevallen kan het ook juist nodig zijn dat de rugbuizen na het verticale gedeelte niet naar achteren maar juist naar voren buigen om extra steun te bieden in de onderrug. Als dit bij jou het geval is, maar je hebt rugbuizen die naar achteren buigen zul je niet de optimale steun ervaren. Ook kunnen de rugbuizen nog naar binnen of naar buiten gebogen zijn. Dit noem je ‘inward and outward tapered’. Met de ILSA rugleuning is er extra zijwaartse ondersteuning mogelijk. Als laatste is het nog van belang dat de rugleuning instelbaar is op ieder segment, zodat je op elk stuk de juiste ondersteuning kunt bieden. Een harde voorgevormde ‘schaal’ rugleuning kan dit bijvoorbeeld niet zoals een naspanbare rugleuning dit kan. Zoals je ziet is ook dit geen kwestie van recht toe recht aan rugleuning er op en klaar.

‘Made to measure’

We hebben het eerder met name over de zithouding gehad, maar er zijn nog meer belangrijke punten die bepalen of een rolstoel optimaal functioneert.
Een rolstoel op maat wordt ook wel ‘made to measure’ genoemd. Als een rolstoel volledig op maat is gemaakt geeft dit vaak als resultaat dat de zogenaamde ‘biomechanica’ optimaal is waardoor je de beste prestaties uit je stoel kunt halen. Dit heeft onder andere te maken met de positie van je lichaam ten opzichte van de as van het wiel. Als je arm ontspannen naar beneden hangt zou je middelvinger precies in het midden van het wiel moeten uitkomen en als je hand bovenaan de hoepel staat is de optimale hoek van de elleboog tussen de 100 en 120 graden. Dit bereik je door de juiste combinatie tussen de zithoogte, de maat van de wielen en het zwaartepunt van de stoel.
Ook de afmetingen van het frame zijn individueel verschillend. Bij een op maat gemaakte rolstoel wordt ieder aspect van de stoel op jou lichaam afgesteld en afgemeten. Hierbij wordt naar ruim 30 punten gekeken. Ook zijn er meerdere ergonomische opties mogelijk waardoor de rolstoel nog beter bij jou lichaam aansluit. Je kunt hierbij onder andere denken aan de ‘tapering’ van het voorframe (hoe ver het voorframe naar binnen buigt, dit geeft extra ondersteuning aan de benen), natuurlijk de zitbreedte en zitdiepte van de stoel, de afstand tussen de achterwielen en de voorwielen, de stand van de voeten ten opzichte van de voorwielen en de hoek van de voetplaat. Maar ook kan er extra vering worden toegevoegd indien nodig. En als laatste is vaak het gewicht van de rolstoel ook van belang in verband met transport.

Het kan erg moeilijk zijn de juiste rolstoel te vinden en zeker om hem vergoed te krijgen via de gemeente als het geen standaard rolstoel is. Ik hoop dat deze informatie je kan helpen bij het vinden van een goede stoel en bij het beargumenteren waarom dit belangrijk is. Zorg er voor dat je goed voorbereid een gesprek of passing in gaat en dat je weet wat voor jou belangrijke aandachtspunten zijn bij het vinden van een geschikte rolstoel. Niet voor iedereen zal het even belangrijk zijn om een volledig op maat gemaakte stoel te krijgen, sommige lichamen hebben nu eenmaal meer ondersteuning nodig dan de andere en soms past een standaard stoel toevallig ook goed. Maar blijf alsjeblieft niet zitten met een stoel waar je lichamelijke klachten van krijgt. Dit is absoluut niet nodig en laat je niet wijsmaken dat dat wel zo is (want dat komt echt heel vaak voor in verband met kosten besparing…). Met de juiste ondersteuning moet je ook na langere tijd zitten nog kunnen zeggen dat je nog comfortabel zit. Het is belangrijk op tijd aan de bel te trekken, zodat hevige of zelfs permanente klachten voorkomen kunnen worden. Bovengenoemde mogelijkheden zijn geen kant en klare oplossingen, maar allemaal persoonlijk maatwerk. Laat je daarom goed adviseren. Een maatwerk rolstoel met ergozit kun je bijvoorbeeld laten aanmeten bij Double Performance en TNS Rijen en Exello.

Liefs Marly

Bronnen:

https://www.doubleperformance.nl/media/Artikel-Ergozit.pdf

https://www.doubleperformance.nl/media/EZS-kaart.pdf

http://www.rgklife.com/MadeToMeasureWheelchair.pdf

Print Friendly, PDF & Email

You may also like

Skip to content

Als je de blog van dailyspoonie wil blijven gebruiken, ga je akkoord met het gebruik van cookies waarmee gegevens worden verzameld, gebruikt en gedeeld. Meer weten hierover lees onze Privacy Verklaring meer informatie

De cookie-instellingen op deze website zijn ingesteld op 'toestaan cookies "om u de beste surfervaring mogelijk. Als u doorgaat met deze website te gebruiken zonder het wijzigen van uw cookie-instellingen of u klikt op "Accepteren" hieronder dan bent u akkoord met deze instellingen.

Sluiten